Bazylika śś. Piotra i Pawła
i Narodzenia Najświętszej Marii Panny

Sanktuarium Matki Bożej Gietrzwałdzkiej
Pani Ziemi Warmińskiej

Klasztor Kanoników Regularnych Laterańskich (CRL)

Matka Boża Gietrzwałdzka
koronowana
28 sierpnia 1966 roku

data nadania tytułu
bazyliki mniejszej 
10 września 1967 roku 


Diecezja Warmińska

Obraz MB

Gietrzwałd, osada w połowie drogi między Ostródą i Olsztynem. Leży na skraju południowej, zwanej polskiej, Warmii otoczony niewielkimi wzgórkami nad rzeką Giłwą, prawym dopływem Pasłęki. Akt lokacyjny osadzie wydała 650 lat temu, 19 maja 1352 roku Warmińska Kapituła Katedralna. Stało się to rok wcześniej zanim powstało miasto Olsztyn. Gietrzwałd dalej był wsią. Na początku na górce, łagodnie spadającej ku rzece, postawiono drewniana kaplicę. W czasie wojen polsko--krzyżackich wieś i kaplica zostały zniszczone. W XV wieku postawiono jednonawową świątynię na podmurówce z kamienia. Od razu rozwinął się tu kult Matki Bożej. Przetrwał on do naszych czasów.
Nie znany jest czas budowy pierwszej świątyni w Gietrzwałdzie. Wiadomo, że w latach 1404/09 proboszczem gietrzwałdzkim był ks. Jan Sterchen. Oznacza to, że już wtedy istniała w Gietrzwałdzie świątynia. Pierwszy kościół, o którym przetrwały informacje, był konsekrowany 31 marca 1500 przez biskupa sufragana Jana Wilde. Była to murowana, jednonawowa budowla gotycka, na podmurówce z kamieni polnych, mająca płaski, drewniany strop i wieżę od strony zachodniej, w górnej części drewnianą. Kościół otrzymał wezwanie Narodzenia Najświętszej Marii Panny. 20 września 1580 biskup Marcin Kromer konsekrował ołtarz główny
Pod koniec XVI wieku kościół był remontowany i przebudowany w stylu renesansowym a okna ostrołukowe zastąpiono wówczas prostokątnymi. Kościół był wiele razy przebudowywany. Kapitalnego remontu dokonano już w XVI wieku, potem w okresie baroku świątynię wyposażono w nowe ołtarze.
Obecny kształt krzyża rzymskiego w miejsce dawnego prostokąta przybrała świątynia bezpośrednio po objawieniach, kiedy proboszczem był Augustyn Weichsel. Wtedy też rozebrano drewnianą wieżę i została wzniesiona murowana z cegły ze zwieńczeniem gotyckim. Dach kościoła pokryto dachówką, a wieżę – blachą. Rozbudowa kościoła w Gietrzwałdzie prowadzona była zawsze z rozwagą, bez naruszenia osobliwego charakteru tej świątyni. Stare obrazy i malowidła odnowione sprzyjają przybywającym pielgrzymom w modlitwie i zadumie. Panuje tu autentyczna skromność.
Nad wszystkim rozpościera się obraz Matki Boskiej Gietrzwałdzkiej w formie Madonny Piastunki, podtrzymującej w ręku dziecię Jezus. Pierwszą wzmianka o tym obrazie pochodzi z 1505 roku. Pierwszą informację o kulcie sporządził biskup Marcin Kromer w 1583. Z kolejnych akt wizytacji wynikało, że kult do połowy XIX wieku miał charakter lokalny. W 1717 obraz został ozdobiony srebrnymi koronami. Sukienkę Madonny wykonał Michał Bartolomowicz z Olsztyna a sukienkę Dzieciątka Jezus złotnik olsztyński Jan Geese. Potem był wielokrotnie odnawiany. Dzieciątko błogosławi prawą ręką, a lewą rękę opiera na księdze, Nad koroną Madonny dwaj Aniołowie podtrzymują wstęgę z łacińskim napisem: "Bądź pozdrowiona, Królowo nieba, bądź pozdrowiona, Pani Anielska".
Sanktuarium gietrzwałdzkie stało się słynne na całym świecie z powodu objawień Matki Bożej w dniach od 27 czerwca do 16 września 1877 roku. Objawienia Matki Bożej uznano jako przebudzenie świadomości narodowej miejscowych Warmiaków i odrodzenie się ich poczucia jedności z Polakami z innych dzielnic.
Był to bowiem okres kulturkampfu. Gietrzwałd przejął pielgrzymów po zamkniętym w 1875 roku klasztorze w Łąkach Bratiańskich koło Nowego Miasta Lubawskiego nad Drwęca, gdzie znajdowała się łaskami słynąca , koronowana w 1752 roku figura Matki Bożej. Skoro w 1876 roku władze pruskie zabroniły wiernych z Pomorza przybywać do Łąk, to również oni pielgrzymowali do odległego Gietrzwałdu. Ze źródełka pielgrzymi od 127 lat czerpią wodę, którą przynosiła ulgę cierpiącym i liczne uzdrowienia. Nad źródełkiem znajdują się trzy marmurowe płaskorzeźby, ukazujące Mojżesza, dotykającego laską skałę, z której wytrysnęła woda i Izraelitów, pijących wodę na pustyni.
Do budowy Domu Pielgrzyma przystąpiono zaraz po objawieniach. Ks. Augustyna Weichsla wspierali w tym dziele pątnicy. Jednak pierwsze budowle okazały się za małe. W 1910 roku zbudowano nowy dom dla pielgrzymów. Prowadziły go siostry katarzynki. Obecnie w Gietrzwałdzie znajduje się Dom Pielgrzyma im. Jana Pawła II z ponad stu miejscami noclegowymi. Od 13.VIII.1945 roku, kustoszami sanktuarium gietrzwałdzkiego są kanonicy Regularni Laterańscy z Krakowa. Za ich sprawą odnowiono obejście kościoła, a przed uroczystościami stulecia objawień Matki Bożej generalnie odnowiono wnętrze świątyni m. in. umieszczono nową posadzkę marmurową i przywrócono dawny blask polichromii.
Wizerunek Pani Ziemi Warmińskiej został ukoronowany za zgodą papieża Pawła VI 10 września 1976 roku. Uroczystościom przewodniczył prymas Polski Stefan kardynał Wyszyński, a wśród 32 biskupów był również Karol kardynał Wojtyła. Koronacja zgromadziła około 150 tysięcy wiernych. 2 lutego 1970 roku Papież Paweł VI nadał kościołowi w Gietrzwałdzie tytuł i godność Bazyliki mniejszej.